مقدمه

هماتولوژی به‌عنوان یکی از شاخه‌های اصلی علوم آزمایشگاهی، نقش بسیار مهمی در تشخیص بیماری‌ها، ارزیابی وضعیت سلامت و پایش روند درمان بیماران دارد. امروزه، دستگاه‌های شمارش سلولی به ابزاری ضروری در بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها تبدیل شده‌اند و اطلاعات ارزشمندی را درباره سلول‌های خونی ارائه می‌دهند. با این حال، صحت و دقت نتایج این دستگاه‌ها زمانی تضمین می‌شود که کنترل‌های کیفی به‌طور صحیح و پیوسته انجام شوند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کنترل کیفیت، استفاده از خون‌های کنترل (Hematology Controls) است. این نمونه‌ها به‌صورت تجاری تهیه می‌شوند و دارای مقادیر تثبیت‌شده برای پارامترهای خونی هستند که در آزمون‌های CBC و دیفرانسیل خونی کاربرد دارند. از سوی دیگر، در حوزه هماتولوژی پارامترهای مختلفی وجود دارد که دستگاه‌ها بر حسب نوع آنالایزر، آن‌ها را گزارش می‌کنند. دو اصطلاح مهم در این زمینه Partial Diff و Full Diff هستند که نمایانگر میزان تفکیک سلول‌های سفید خون توسط دستگاه هستند. آشنایی با انواع نمونه‌های کنترل، تفاوت Partial Diff و Full Diff، کاربردها و محدودیت‌ها برای پرسنل آزمایشگاه بسیار ضروری است تا کیفیت نتایج به بالاترین حد ممکن برسد.

مفهوم خون کنترل در هماتولوژی

خون کنترل (Hematology Control) یک ماده کنترل کیفی تجاری است که با روش‌های استاندارد تولید شده و دارای ویژگی‌های زیر است:

• ترکیبی مشابه با خون انسانی
• پایدارسازی شده برای مدت زمان مشخص
• دارای مقادیر تعیین‌شده برای WBC، RBC، HB، HCT، PLT  و بسیاری از اندکس‌ها
• دارای مقادیر تفکیک‌شده برای Diff (در صورت استفاده در آنالایزرهای دارای Diff)
• استفاده جهت کنترل دستگاه CBC به‌صورت روزانه، شیفتی یا پس از سرویس

هدف اصلی استفاده از خون‌های کنترل این است که اطمینان حاصل شود دستگاه CBC به‌درستی کار می‌کند و نتایج واقعی بیماران صحیح خواهند بود.

اهمیت بالینی خون کنترل

کنترل‌های هماتولوژی نقش اساسی در تضمین کیفیت نتایج دارند:

• تشخیص درست کم‌خونی، پلی‌سایتمی، ترومبوسیتوپنی و لکوسیتوز
• اطمینان از عدم وجود خطای دستگاه
• ارزیابی ثبات روزانه دستگاه
• مقایسه عملکرد دستگاه‌ها در مراکز مختلف
• تأیید دقت و صحت نتایج، به‌ویژه قبل از گزارش دهی موارد بحرانی (Critical Values)

سطوح خون کنترل

به‌طور معمول سه سطح کنترل وجود دارد:

• Low Control:  جهت ارزیابی صحت دستگاه در سطوح پایین مثل آنمی، لکوپنی یا ترومبوسیتوپنی
• Normal Control:  شبیه خون افراد سالم
• High Control: ارزیابی دستگاه در مقادیر بالا مثل پلی‌سایتمی، ترومبوسیتوز و لکوسیتوز

انواع خون کنترل در هماتولوژی

خون‌های کنترل برای دستگاه‌های CBC بسته به امکانات آنالایزر انواع مختلف دارند:

1. کنترل ۳-پارت

این نوع کنترل برای دستگاه‌هایی که تفکیک سلول‌های سفید را در سه گروه نشان می‌دهند مناسب است: لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها و گرانولوسیت‌ها. این دستگاه‌ها فقط یک Partial Diff انجام می‌دهند و قادر به تفکیک نوتروفیل‌ها، بازوفیل‌ها و ائوزینوفیل‌ها نیستند.

• کنترل ۵-پارت

برای آنالایزرهای  Full Diffاستفاده می‌شود و شامل مقادیر تفکیک شده برای نوتروفیل‌ها، لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها، ائوزینوفیل‌ها و بازوفیل‌ها هستند. این کنترل‌ها ساختار پیچیده‌تری دارند و برای دستگاه‌هایی مانند Sysmex، Mindray، Horiba، Abbott  و Siemens که دارای تکنیک فلوسایتومتری، VCS یا LASER Scatter  هستند کاربرد دارد.

• کنترل‌های رتیکولوسیت

این کنترل‌ها توسط دستگاه‌های CBC + Retic استفاده می‌شود و شامل مقادیر:

• درصد رتیکولوسیت
• IRF (Immature Retic Fraction)
• Reticulocyte count absolute
• MCVr
• کنترل‌های ESR

برای دستگاه‌های اتوماتیک ESR به‌کار می‌روند و دارای خواص شبیه خون انسانی هستند.

• کنترل‌های اختصاصی اندکس‌ها و پارامترهای جدید

بعضی از دستگاه‌های مدرن CBC پارامترهای جدیدی ارائه می‌دهند مانند:

• RDW-SD  و  RDW-CV
• NEUT-RI  و  NEUT-GI
• RET-He
• PLT-F  و IPF
• Immature granulocytes

برای این دستگاه‌ها کنترل‌های تخصصی نیز تولید می‌شود.

مفهوم Partial Diff و Full Diff

Partial Differential  شمارشی است که دستگاه تنها سه گروه اصلی گلبول سفید را از هم تفکیک می‌کند: لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها و گرانولوسیت‌ها (که شامل نوتروفیل، بازوفیل و ائوزینوفیل هستند). در Partial Diff دستگاه نمی‌تواند گرانولوسیت‌ها را تفکیک کند، بنابراین درصد نوتروفیل، بازوفیل و ائوزینوفیل به‌صورت جداگانه گزارش نمی‌شود.

مزایا:

• سرعت بالا
• هزینه کم
• مناسب برای آزمایشگاه‌های کوچک

محدودیت‌ها:

• عدم تشخیص نوتروفیلی یا ائوزینوفیلی
• عدم تشخیص اختلالات بازوفیل
• عدم تشخیص برخی اختلالات لوکمی

Full Differential  تفکیک کامل سلول‌های سفید را انجام می‌دهد: نوتروفیل‌ها، لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها، ائوزینوفیل‌ها و بازوفیل‌ها. این روش دقیق‌ترین ارزیابی WBC را ارائه می‌دهد و معمولاً با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته مانند فلوسایتومتری، لیزر اسکَتر (Laser Scatter)، مقاومت الکتریکی (Impedance) و رنگ‌آمیزی شیمیایی نوری انجام می‌شود.

مزایا:

• دقت و حساسیت بسیار بالا
• امکان تشخیص اختلالات مهم مانند نوتروفیلی/نوتروپنی، ائوزینوفیلی، بازوفیلی، لنفوسیتوز و مونوسیتوز
• کمک مهم در تشخیص اختلالات خونی و لوکمیا
• مناسب برای مراکز بیمارستانی و تشخیص طبی پیشرفته

محدودیت‌ها:

• هزینه نگهداری بالا
• نیازمند کنترل‌های تخصصی Full Diff
• حساسیت بیشتر نسبت به شرایط نگهداری کنترل‌ها
• نیاز به تکنسین آموزش‌دیده

کاربردهای کلینیکی Partial Diff و Full Diff

1. کاربردهای Partial Diff
2. ارزیابی CBC در غربالگری‌های روزانه
3. چکاپ‌های معمولی
4. محیط‌هایی با بودجه کم
5. بررسی سریع وضعیت کلی WBC
6. مناسب برای بیمارانی که تغییرات WBC شدید ندارند
7. کاربردهای Full Diff
8. تشخیص عفونت‌های شدید باکتریایی (نوتروفیلی)
9. تشخیص ائوزینوفیلی ناشی از آلرژی یا انگل
10. تشخیص بازوفیلی (رابطه با CML)
11. ارزیابی لوسمی و لنفوم
12. تشخیص مونوسیتوز مزمن
13. پایش درمان با داروهای ضدسرطان
14. بررسی سرکوب ایمنی
15. تشخیص اختلالات نوتروفیلی

نکات مهم در استفاده از خون کنترل

• کنترل را نباید تکان شدید داد؛ باید ۸–۱۰ بار وارونه کرد.
• در دمای ۲–۸ درجه نگهداری شود.
• از یخ‌زدگی جلوگیری شود.
• کنترل‌ها تاریخ انقضا دارند و در صورت باز شدن، عمر مفید کوتاه می‌شود.
• باید نتایج کنترل روی نمودار لِوی-جنینگ ثبت شود.
• نتایج کنترل خارج از محدوده باید بلافاصله بررسی شود.

نتیجه‌گیری

کنترل کیفیت در آزمایشگاه‌های هماتولوژی نقشی کلیدی در صحت و اعتبار نتایج دارد. استفاده صحیح از خون‌های کنترل و آشنایی با انواع آن برای کنترل Partial Diff و Full Diff از ضروریات عملکرد استاندارد آزمایشگاه است. دستگاه‌های Partial Diff بیشتر برای محیط‌های کوچک مناسب هستند اما دقت کافی برای تشخیص اختلالات سلول‌های سفید ندارند. در مقابل، Full Diff  تفکیک کامل سلول‌های سفید را فراهم می‌کند و برای تشخیص اختلالات پیچیده خونی ضروری است.

منابع

Laboratory diagnosis of anemia: current perspectives

Advances in hematology analyzers

Evaluation of 5-part differential analyzers

Quality control in hematology

White blood cell differential count: technologies and applications

Modern automated hematology systems