مقدمه

آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (Prostate-Specific Antigen) یا PSA یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین آزمایش‌ها در حوزه اورولوژی است که برای غربالگری، تشخیص و پیگیری سرطان پروستات و سایر بیماری‌های پروستات مورد استفاده قرار می‌گیرد. PSA یک پروتئاز سرین (Kallikrein-related peptidase 3) است که عمدتاً توسط سلول‌های اپیتلیال پروستات تولید می‌شود و معمولاً در غلظت‌های بسیار پایین در خون دیده می‌شود.

با اینکه PSA یک ابزار ارزشمند است، اما یک نکته مهم همیشه وجود دارد: سطح PSA به عوامل بسیار زیادی وابسته است که برخی از آن‌ها می‌توانند موجب افزایش یا کاهش کاذب PSA شوند. بنابراین تفسیر PSA نیازمند درک دقیق این عوامل، زمان مناسب انجام آزمایش، و شرایط بیمار است.

PSA  چیست و چرا اندازه‌گیری آن اهمیت دارد؟

PSA  پروتئینی است که از طریق پیشابراه به منی ترشح می‌شود و نقش آن مایع‌سازی مایع منی است. بخش کمی از آن وارد خون می‌شود. افزایش سطح PSA در خون معمولاً ناشی از:

• افزایش حجم پروستات
• التهاب یا عفونت
• نشت PSA از سد اپی‌تلیال
• فعالیت سلولی بالا (در سرطان پروستات)

اندازه‌گیری PSA در موارد زیر کاربرد دارد:

• غربالگری سرطان پروستات
• تشخیص افتراقی BPH، پروستاتیت و سرطان
• پیگیری پاسخ درمانی
• تشخیص عود یا پیشرفت بیماری

با این حال، PSA مارکری اختصاصی برای پروستات است، نه اختصاصی برای سرطان!

عوامل تأثیرگذار بر PSA

الف) عوامل فیزیولوژیک مؤثر بر PSA

1. سن

PSA با افزایش سن به‌طور طبیعی بالا می‌رود، به دلیل بزرگ‌تر شدن پروستات، افزایش فعالیت سلولی و تغییرات هورمونی.

• حجم پروستات

BPH  باعث افزایش حجم پروستات و سلول‌های تولیدکننده PSAمی‌شود. به همین دلیل PSA ممکن است در فردی با پروستات بزرگ‌تر بدون بیماری افزایش یابد.

• فعالیت جنسی

انزال می‌تواند PSA را افزایش دهد، معمولاً برای ۲۴ تا ۴۸ ساعت.

توصیه: 48 ساعت پیش از آزمایش PSA نباید انزال انجام شود.

• ورزش مخصوصاً دوچرخه‌سواری

فعالیت‌هایی که فشار مکانیکی به پروستات وارد می‌کنند(دوچرخه‌سواری، موتورسواری و اسب‌سواری)،PSA را افزایش می‌دهند. افزایش معمولاً خفیف و موقت است.

• معاینه دیجیتال رکتال (DRE)

DRE  تاثیر کمی بر PSA دارد. اما ماساژ پروستات می‌تواند PSA را به طور واضح افزایش دهد.

• نمونه‌برداری پروستات

بیوپسی باعث افزایش PSA تا چندین هفته می‌شود. توصیه می‌شود PSA حداقل ۴ تا ۶ هفته بعد از بیوپسی اندازه‌گیری شود.

ب) عوامل پاتولوژیک افزایش‌دهنده PSA

1. سرطان پروستات

Cancer-specific PSA به دلیل افزایش تولید PSA، نشت بیشتر به خون و اختلال ساختار سلولی افزایش می‌یابد اما این افزایش همیشه شدید نیست.

• هیپرپلازی خوش‌خیم پروستات (BPH)

شایع‌ترین علت PSA بالا. بسته به حجم پروستات، PSA می‌تواند به‌صورت مزمن بالا باشد.

• پروستاتیت (التهاب/عفونت پروستات)

می‌تواند باعث افزایش شدید PSA شود، گاهی تا ۲۰ یا بیشتر. در پروستاتیت حاد، PSA  ارزش تشخیصی ندارد.

توصیه: PSA حداقل ۶ هفته بعد از درمان اندازه‌گیری شود.

• انسداد ادراری (Urinary Retention)

به دلیل افزایش فشار داخل پروستات، PSA تا چندین روز بالا می‌ماند.

• عفونت‌های دستگاه ادراری

UTI در مردان می‌تواند باعث افزایش کاذب PSA شود.

• عوامل دارویی که PSA را تغییر می‌دهند

داروهای کاهش‌دهنده PSA:

الف) فیناستراید (Finasteride)

مهارکننده 5 آفا-ردوکتاز که PSA را ۵۰٪ کاهش می‌دهد. بنابراین در مردانی که فیناستراید مصرف می‌کنند:

PSA واقعی = PSA اندازه‌گیری‌شده × ۲

ب) دوتاستراید (Dutasteride)

اثر مشابه فیناستراید دارد.

ج) برخی داروهای ضدالتهاب

NSAIDs، استاتین‌ها و تتراسایکلین‌ها در برخی مطالعات باعث کاهش اندک PSA شده‌اند.

داروهایی که PSA را افزایش می‌دهند:

الف) تستوسترون تراپی

ب) استروئیدهای آنابولیک

ج) برخی داروهای تحریک‌کننده (کمتر شایع)

PSA  آزاد (Free PSA) و اهمیت آن

PSA به دو صورت در خون وجود دارد:

• PSA  آزاد (Free PSA)
• PSA متصل (Bound PSA)

در سرطان پروستات: درصد Free PSA کاهش می‌یابد.

در BPH: درصد Free PSA بالاتر است.

نسبت Free/Total PSA

نسبت PSA آزاد به PSA تام یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که به‌ویژه در محدوده خاکستری PSA (یعنی زمانی که PSA تام بین ۴ تا ۱۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر قرار دارد) برای افتراق بهتر میان هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات و سرطان پروستات استفاده می‌شود. در خون، بخشی از PSA به پروتئین‌ها متصل است و بخشی نیز به‌صورت آزاد گردش می‌کند؛ در سرطان پروستات معمولاً سهم PSA آزاد کاهش می‌یابد، زیرا سلول‌های بدخیم بیشتر PSA متصل تولید می‌کنند. بنابراین، زمانی که نسبت Free PSA پایین باشد، احتمال بدخیمی افزایش می‌یابد. معمولاً نسبت کمتر از ۱۰ درصد خطر بالای سرطان را مطرح می‌کند، نسبت بین ۱۰ تا ۲۵ درصد محدوده مشکوک یا میانی محسوب می‌شود و نسبت بیش از ۲۵ درصد بیشتر به نفع شرایط خوش‌خیم مانند BPH است. این شاخص اگرچه به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کند، اما امکان تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره نیاز به انجام بیوپسی پروستات را فراهم کرده و موجب کاهش بیوپسی‌های غیرضروری می‌شود.

چه زمانی PSA قابل اعتماد نیست؟

در موارد زیر PSA نباید تفسیر شود:

• پروستاتیت فعال
• UTI
• پس از انزال یا ورزش سنگین
• بعد از بیوپسی
• بعد از سونداژ
• مصرف مهارکننده 5آلفا ردوکتاز بدون اصلاح عدد

چگونه زمان دقیق انجام PSA را انتخاب کنیم؟

برای جلوگیری از افزایش کاذب:

• ۴۸ ساعت عدم انزال
• ۷۲ ساعت عدم فعالیت‌های تحت فشار مثل دوچرخه
• حداقل ۶ هفته پس از پروستاتیت
• ۴ هفته پس از UTI
• ۴–۶ هفته پس از بیوپسی
• قبل از DRE یا چند ساعت بعد از آن

نتیجه‌گیری

آزمایش PSA یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیصی و غربالگری در حوزه اورولوژی است، اما تفسیری صحیح دارد که تنها در صورتی امکان‌پذیر است که تمام عوامل تأثیرگذار بر آن شناخته و اصلاح شوند. از سن و حجم پروستات گرفته تا داروها، عفونت‌ها، فعالیت جنسی، روش نمونه‌گیری و بیماری‌های همراه همگی قادرند مقدار PSA را تغییر دهند. درک این عوامل برای جلوگیری از تشخیص‌های اشتباه، جلوگیری از بیوپسی غیرضروری و افزایش دقت در تشخیص سرطان پروستات ضروری است. بنابراین قبل از انجام PSA و هنگام تفسیر آن، باید شرایط بیمار کاملاً ارزیابی شود و در صورت وجود عوامل مخدوش‌کننده، زمان مناسب برای اندازه‌گیری PSA انتخاب گردد.

منابع

Use of the percentage of free prostate-specific antigen to enhance differentiation of prostate cancer from benign disease

Thompson IM et al. Prevalence of prostate cancer among men with a PSA level ≤4.0 ng/ml

PSA and prostate cancer: biology, diagnosis and management.

Prostate-specific antigen as a marker for prostate cancer progression

Prostate-specific antigen testing and prostate cancer screening