وبلاگ
اهمیت محلولهای لایز در عملکرد دستگاه سلکانتر
مقدمه
دستگاههای سلکانتر خودکار یکی از مهمترین ابزارهای تشخیصی در آزمایشگاههای هماتولوژی محسوب میشوند. این دستگاهها با بهرهگیری از اصول فیزیکی و شیمیایی، پارامترهای مختلف خونی شامل شمارش سلولها، اندیسهای گلبولهای قرمز، شمارش پلاکتها و افتراق گلبولهای سفید را اندازهگیری میکنند. یکی از حیاتیترین مواد مصرفی این دستگاهها، محلولهای لایز (Lyse reagents) هستند که معمولاً همراه با محلولهای رقیقکننده و شوینده، مجموعه واسطههای شیمیایی دستگاه را تشکیل میدهند.
محلول لایز نقش اساسی در تجزیه سلولهای خاص بهویژه گلبول سفید یا گلبول قرمز در برخی کانالها و استخراج برخی مقادیر (مانند هموگلوبین) دارد. عملکرد درست این محلولها نهتنها کیفیت نتایج را تضمین میکند بلکه در فیوچر کردن صحیح افتراق WBC، حذف تداخلات و جلوگیری از خطاهای کلیدی CBC نقش تعیینکننده دارد. اهمیت این محلولها زمانی بیشتر آشکار میشود که خطایی در آنها رخ دهد: نتایج غلط WBC، گزارش نادرست هموگلوبین، پرچمهای (Flag) غیرواقعی و تداخل در شمارش NRBC یا سلولهای غیرطبیعی.
محلول لایز چیست؟
محلولهای لایز موادی شیمیاییاند که برای تجزیه انتخابی برخی سلولهای خونی در داخل دستگاه سلکانتر استفاده میشوند. بسته به نوع دستگاه، این محلولها میتوانند برای موارد زیر بهکار روند:
- لیز انتخابی گلبولهای قرمز
- برای آزادسازی هموگلوبین و امکان اندازهگیری آن با روش فتومتری
- لیز کنترلشده بعضی سلولهای گلبول سفید
- در کانالهای افتراقی جهت جداسازی لنفوسیتها, مونوسیتها, گرانولوسیتها بر اساس مقاومت در برابر لیز
- حذف تداخلات از جمله:
- هماتوکریت غیرطبیعی
- گلبولهای قرمز کوچک (میکروسیت) یا بزرگ (ماکروسیت)
- بههمچسبیدن RBCها
- لیز ناکامل با ایجاد Ghost cell
تسهیل افتراق ۳-پارت یا ۵-پارت
در دستگاههای سهپارامتری (3-part diff)، لیزِ کامل RBC و لیز انتخابی WBC اساس سیستم است. در دستگاههای پنجپارامتری (5-part diff) لایز معمولاً برای آمادهسازی کانال WBC و اندازهگیری Light Scatter استفاده میشود.
ترکیبات شیمیایی محلولهای لایز و نحوه عمل
محلولهای لایز معمولاً شامل موارد زیر هستند:
- مواد سورفکتانت مثل کواترنیومها یا دترجنتها برای شکستن غشای RBC و آزادسازی Hb
- عوامل اکسیدکننده برای تبدیل Hb به فرم پایدار (معمولاً سیانومتهموگلوبین یا معادلهای غیرسیانیدی)
- بافرهای pHبرای پایدار نگهداشتن واکنش و جلوگیری از لیز غیرکنترلشده WBC
- مواد شلاتکننده برای جلوگیری از رسوب پروتئینها یا املاح
- مواد پایدارساز جهت جلوگیری از تخریب WBC. این ترکیبات طوری تنظیم شدهاند که فقط RBCها کاملاً لیز شوند و WBCها در حدی لیز شوند که غشا تخریب اما هسته حفظ شود تا افتراق آنها قابل انجام باشد.
نقش محلول لایز در اندازهگیری هموگلوبین
اندازهگیری HB یکی از شاخصهای مهم CBC است. در اکثر آنالایزرها:
- RBCها با لایز کاملاً تجزیه میشوند.
- Hb آزاد شده و با معرفهای شیمیایی وارد واکنش رنگسنجی میشود.
- نتیجه با روش فتومتری استخراج میگردد.
اگر لایز ناکامل باشد، مشکل رخ میدهد:
- Hb پایینتر گزارش میشود.
- رنگ نمونه یکنواخت نمیشود.
- Ghost cell ایجاد میشود.
- این مسئله مستقیماً باعث خطای MCH و MCHC نیز میشود.
نقش لایز در افتراق WBC
در بسیاری از دستگاههای سلکانتر 3-part diff، افتراق WBC بر اساس مقاومت نیوکلیها و سیتوپلاسم در برابر لایز انجام میشود. نتیجهای که بهصورت سه گروه گزارش میشود: گرانولوسیتها، لنفوسیتها و مونوسیتها. محلول لایز باید:
- RBC را کاملاً از بین ببرد
- هسته WBC را حفظ کند
- گرانولوسیها را با درجه متفاوتی از مونوسیتها لیز کند
- اندازه و پراکندگی نوری هر گروه را قابل افتراق کند
اگر قدرت لیز کم/زیاد باشد:
- گرانولوسیتها بهاشتباه در گروه مونوسیت یا لنفوسیت میافتد
- نمودارها (Histogram) غیرطبیعی میشوند
- دستگاه فلگ صادر میکند (Abnormal Diff / Suspect cells)
اهمیت محلول لایز در دستگاههای ۵-پارت
در دستگاههای پنجپارامتری مانند Sysmex، Mindray، Nihon Kohden، Abbott و Beckmanلایز در کانال WBC برای حذف RBC و آمادهسازی سلولها برای اندازهگیری خصوصیات نوری (Side Scatter, Forward Scatter) بهکار میرود. در برخی دستگاهها دو محلول لایز مختلف وجود دارد:
یک لایز قوی برای RBC
یک لایز ملایم برای WBC
کیفیت لایز مستقیماً روی افتراق بازوفیل، ائوزینوفیل، نوتروفیل، لنفوسیت و مونوسیت اثر دارد.
اگر عملکرد لایز مختل شود:
- بازوفیل درست تشخیص داده نمیشود
- ائوزینوفیلها over/under estimate میشوند
- Scattergramها تغییر میکند
- NRBCها بهصورت لنفوسیت شمارش میشوند درنتیجهWBC بهطور کاذب بالا میرود
اثرات خطا در محلول لایز
حتی تغییرات کوچک در کیفیت لایز میتواند نتایج را به شدت تغییر دهد:
- لیز ناکامل RBC:Hb کم، MCHC بالا، ghost cell و خطای flow
- لیز بیشازحد WBC: Scatterها نابود شده، افتراق از بین میرود
- لیز نامنظم: double population در نمودار WBC
- آلودگی یا تاریخگذشته بودن لایز: افزایش شدید فلگهای دستگاه، عدم تکرارپذیری CBCو خطای WBC Abn Scattergram
شرایط نگهداری و پایداری محلولهای لایز
- دما معمولاً ۲۵–۱۵ درجه
- دور از نور
- عدم یخزدگی
- عدم استفاده پس از بازشدن بیش از یک بازه زمانی مشخص
- رعایت بهداشت مخزنها جهت جلوگیری از آلودگی میکروبی
اهمیت لایز در کنترل کیفی دستگاه
در کنترل کیفی روزانه و ماهانه، اگر لایز دچار مشکل باشد:
- مقدار WBC در کنترل بالایی/پایینی خارج از محدوده میشود
- HB در QC ثابت نمیماند
- دستگاه فلگهای مشکوک صادر میکند
- بنابراین هنگام انحراف QC، یکی از اولین مواردی که باید بررسی شود لایز و رقیقکننده است.
مطالعات علمی درباره لایز در سلکانترها
تحقیقات نشان میدهند:
- کیفیت لایز روی شمارش دقیق ۵-پارت تأثیر مستقیم دارد.
- اثرات لیز ناقص در بسیاری از موارد عامل اصلی نتایج غلط WBC است.
- دستگاهها بر اساس غلظت دقیق لایز کالیبره میشوند و هر تغییری باعث خطا میشود.
- لایزهای نسل جدید (non-cyanide) برای اندازهگیری Hb، ایمنتر و دقیقتر از روشهای قدیمیاند.
نتیجهگیری
محلولهای لایز یکی از اساسیترین عناصر در عملکرد دستگاههای سلکانتر هستند. این محلولها امکان اندازهگیری صحیح HB را فراهم میکنند، زمینه افتراق دقیق WBC را فراهم میسازند، تداخلات پیشتحلیلی را کاهش میدهند و از بروز خطاهای عمده در گزارش CBC جلوگیری میکنند. کیفیت محلول، نگهداری صحیح، انقضا، غلظت و سازگاری آن با دستگاه، از عوامل حیاتی در تضمین دقت نتایج CBC بهشمار میروند. هر گونه اختلال در عملکرد لایز میتواند موجب خطاهایی شود که گاهی بهطور مستقیم بر تشخیص پزشکی اثر میگذارند. بنابراین شناخت دقیق عملکرد این محلولها برای متخصصین آزمایشگاه، تکنولوژیستها و مدیران کیفی ضروری است.
منابع
Unreliable Automated CBC Results and the Role of Lysis Problems
Quality issues in Hematology Analyzers
Mechanisms of RBC lysis and implications for automated counting
Cyanide-free hemoglobin measurement reagents
Automated hematology analyzers: state of the art
Effect of lysis reagents on WBC differential performance
Blood film and analyzer flags in case of lysis abnormalities