مقدمه

سوآب‌ها، که در زبان عمومی به‌عنوان باسر کتان یا پنبه‌سوآب شناخته می‌شوند، ابزارهای کوچک اما حیاتی در فرآیند نمونه‌گیری تشخیصی هستند. این ابزارها که از یک دسته (معمولاً چوبی یا پلاستیکی) و یک سر جاذب (پنبه‌ای، فومی، ریون، داکرون، نایلون یا پلی‌استر) تشکیل شده‌اند، نقش بی‌بدیلی در جمع‌آوری، انتقال و نگهداری نمونه‌های بیولوژیک برای آنالیزهای میکروبیولوژی، مولکولی و ویروس‌شناسی دارند.

امروزه با پیشرفت تکنولوژی، سوآب‌ها تنها یک ابزار ساده برای گرفتن نمونه از سطح بدن نیستند؛ بلکه به‌عنوان بخشی از کیت‌های تشخیصی حساس از تست PCR ویروس‌های تنفسی گرفته تا بررسی عفونت‌های تناسلی طراحی و استانداردسازی شده‌اند. استفاده صحیح از سوآب در بسیاری از تست‌ها تعیین‌کننده کیفیت نمونه، دقت تشخیص و جلوگیری از نتایج منفی کاذب یا مثبت کاذب است.

سوآب چیست؟ ساختار و اجزا

سوآب یک وسیله نمونه‌برداری است که شامل:

دسته (Handle): چوبی، پلاستیکی، فلزی یا فیبر شیشه‌ای

نوک جاذب (Tip): پنبه، ریون، پلی‌استر، فوم، داکرون، فراکتال نایلون

محفظه انتقال (Transport Tube): در برخی انواع همراه با محیط کشت یا محیط انتقال مانند Amies، Stuart، Transport Medium Viral (VTM) و UTM (Universal Transport Medium). سوآب‌ها باید استریل باشند و هر یک فقط برای یک بار استفاده شوند.

انواع سوآب و کاربرد آن‌ها

براساس ماده سازنده، کاربرد و نوع نمونه، سوآب‌ها به گروه‌های مختلف تقسیم می‌شوند:

1. سوآب پنبه‌ای (Cotton Swab)

ویژگی‌ها:

• ارزان
• در دسترس
• جذب خوب

عیب:

الیاف پنبه می‌تواند با مواد مولکولی (مانند DNA/RNA) یا آنتی‌بادی‌ها واکنش بدهد و برای PCR ایده‌آل نیست.

کاربرد:

• نمونه‌های سطحی ساده
• نمونه‌های عمومی پوست
• کاربردهای غیرتخصصی
• سوآب ریون  (Rayon Swab)

مزایا:

• غیرتداخل‌کننده
• مناسب برای نمونه‌های حساس

کاربرد:

• تست‌های کشت باکتری
• نمونه‌های حلق، بینی، واژن، زخم
• سوآب داکرون (Dacron Swab)

از جنس پلی‌استر بافته‌شده است.

مزایا:

• مناسب PCR
• بدون مهارکننده
• مقاومت بالا

کاربرد:

نمونه‌های ویروسی

تست‌های مولکولی

آزمایش‌های پژوهشی

• سوآب نایلونی  Flocked (Flocked Swab)

پیشرفته‌ترین نوع سوآب است.

ویژگی‌ها:

• نوک چندلایه نایلونی
• انتقال نمونه تا ۹۰٪ (بسیار بالاتر از پنبه)
• بدون جذب داخلی (کل نمونه آزاد می‌ماند)

کاربرد:

• PCR  کرونا و آنفلوآنزا
• تست‌های HPV
• نمونه‌گیری نازوفارنکس
• تست‌های نوزادان
• سوآب فومی (Foam Swab)

مزایا:

• مناسب برای نمونه‌های غلیظ
• برای محیط‌های مخاطی

کاربرد:

• تست‌های بزاق
• تست‌های دارویی
• غربالگری دهانی
• سوآب‌های با محیط انتقال (Transport Swabs)

این سوآب‌ها همراه با یک لوله حاوی محیط انتقال به کار می‌روند. محیط‌های رایج شامل استوارت (بدون زغال)، Amies  (با زغال)، UTM/VTM  مناسب ویروس‌ها (COVID-19، RSV، آنفلوانزا) می‌باشند.

کاربرد:

• حمل و نگهداری نمونه تا آزمایشگاه
• جلوگیری از خشک‌شدن یا تخریب DNA/RNA

کاربرد سوآب در نمونه‌گیری‌ها

الف) نمونه‌گیری نازوفارنکس (NP Swab)

یکی از حیاتی‌ترین روش‌ها در تشخیص بیماری‌های تنفسی است. باید از سوآب نایلونی یا داکرون استفاده شود. لمس دیواره بینی ممنوع است زیرا باعث آلودگی و درد می‌شود.

کاربرد:

• PCR  کرونا
• PCR  آنفلوآنزا
• RSV
• تشخیص پنوموکوک
• بورده‌تلا پرتوسیس (سیاه سرفه)

ب) نمونه‌گیری حلق (Throat Swab)

از سوآب پلی‌استر یا ریون استفاده شود. از تماس با زبان جلوگیری شود.

کاربرد:

کشت گلودرد استرپتوکوکی (GAS)

تست رپید استرپ

تشخیص EBV، دیفتری

ج) سوآب واژینال و سرویکال

از سوآب نایلونی یا پلی‌استر استفاده شود.

کاربرد:

تست PCR HPV، کشت‌های STD، بررسی کلامیدیا، گونوره و کاندیدا

د) سوآب زخم (Wound Swab)

زخم باید ابتدا از چرک پاک شود و نمونه از حاشیه‌های تازه گرفته شود.

کاربرد:

• کشت باکتری
• تعیین حساسیت دارویی
• بررسی عفونت‌های پوستی

ه) سوآب گوش، بینی و پوست

کاربرد:

• بررسی اوتیت خارجی
• تست ناقلی استافیلوکوک اورئوس
• تشخیص MRSA

و) سوآب مقعدی و رکتال

کاربرد:

• بررسی انتروکوک مقاوم  (VRE)
• تست PCR کلامیدیا یا گونوره مقعدی
• شناسایی سالمونلا در افراد پرخطر
• تست‌های تحقیقاتی میکروبیوم

اصول صحیح نمونه‌گیری با سوآب

انتخاب نوع مناسب سوآب:

• سوآب نایلونی برای PCR
• ریون/داکرون برای کشت باکتری
• داکرون برای ویروس‌ها

روش‌های صحیح نمونه‌گیری:

1. نازوفارنکس

سر بیمار ۷۰ درجه عقب گرفته شود و سوآب به صورت افقی وارد شود. سوآب ۱۰–۱۵ ثانیه گردش داده شود و به آرامی خارج شود.

• حلق
• استفاده از چوب زبان‌گیر
• تماس نداشتن با زبان
• سوآب باید به لوزه‌ها و دیواره خلفی برسد
• زخم
• قبل از نمونه‌گیری چرک‌های سطحی برداشته شود.
• فشار کم برای جمع‌آوری نمونه عمیق

اشتباهات رایج در نمونه‌گیری با سوآب

• استفاده از سوآب پنبه‌ای برای PCR
• تماس سوآب با زبان، دندان یا پوست
• نمونه‌گیری از ترشحات سطحی به‌جای نواحی فعال
• دیر رساندن نمونه به آزمایشگاه
• استفاده از محیط انتقال نامناسب
• وارد کردن سوآب به بینی بدون رسیدن به نازوفارنکس
• شکستن سوآب هنگام نمونه‌گیری

حمل، نگهداری و انتقال نمونه

الف) زمان انتقال

بهترین: کمتر از ۱ ساعت

برای ویروس‌ها: حداکثر ۳–۴ ساعت در دمای ۲–۸ درجه

ب) دمای نگهداری

ویروس‌ها: ۲–۸ درجه

کشت باکتری: دمای اتاق

PCR: یخچال کوتاه‌مدت، فریز منفی 20 یا منفی 80 برای طولانی‌مدت

نکات ایمنی در استفاده از سوآب

• استفاده تنها برای یک نفر، یک بار
• عدم لمس سر سوآب با دست
• استفاده از دستکش
• استفاده از ماسک هنگام نمونه‌گیری نازوفارنکس
• دفع در سطل پسماند عفونی
• جلوگیری از آئروسل‌سازی
• قرار ندادن سوآب‌های بدون پوشش روی میز

اهمیت کیفیت سوآب در نتیجه آزمایش

سوآب نامناسب می‌تواند باعث منفی کاذب در PCR، کاهش ویروس یا باکتری، تجزیه DNA، تخریب پروتئین‌ها، مهار واکنش‌های مولکولی و کاهش حساسیت تست تا 60% شود. بر خلاف تصور عموم، کیفیت سوآب در نتیجه PCR  همانند کیفیت کیت تشخیصی اهمیت دارد.

نتیجه‌گیری

سوآب‌ها ابزارهای بنیادی و تعیین‌کننده در فرآیند نمونه‌برداری آزمایشگاهی هستند. کیفیت سوآب، نوع الیاف، تکنیک نمونه‌گیری و شرایط حمل‌ونقل همگی بر دقت نتیجه نهایی تأثیر مستقیم دارند. سوآب‌های جدید مانند نایلونی توانسته‌اند سرعت، دقت و حساسیت تست‌های مولکولی را چندین برابر افزایش دهند. رعایت اصول استاندارد نمونه‌گیری، استفاده از محیط انتقال صحیح، آموزش پرسنل و توجه به اشتباهات رایج در کیفیت تشخیص آزمایشگاهی اهمیت بسیار زیادی دارد. سوآب، این ابزار کوچک، اگر درست انتخاب و استفاده شود، می‌تواند تفاوت حیاتی بین تشخیص درست و تشخیص اشتباه باشد.

منابع

Swab types and impact on microbiological recovery

Comparison of flocked vs rayon swabs in PCR diagnostics

Nasopharyngeal swab collection techniques

Optimizing swab-based sample collection

WHO Laboratory Manual: Specimen Collection Guidelines.

Swab transport and handling recommendations