وبلاگ
کاربرد لانست در آزمایشگاه؛ راهنمای استفاده و نکات ایمنی
مقدمه
لانست (Lancet) یکی از ابتداییترین و درعینحال حیاتیترین ابزارهای علوم آزمایشگاهی، پرستاری و پزشکی است. این وسیله کوچک که اغلب در نمونهگیری از خون مویرگی استفاده میشود، نقش بسیار مهمی در غربالگری بیماریها، پایش بیماران دیابتی، انجام تستهای سریع، کنترل هماتولوژی و بسیاری از کاربردهای دیگر دارد. با وجود سادگی ظاهری، لانست یک ابزار تهاجمی محسوب میشود و استفاده نادرست از آن میتواند خطرات جدی از جمله انتقال بیماریهای خونی نظیر هپاتیت B، هپاتیت C و HIV را به همراه داشته باشد. بنابراین آشنایی کامل با ساختار، انواع، اصول صحیح بهکارگیری، ملاحظات ایمنی و نحوه دفع آن یک ضرورت حرفهای برای تمام پرسنل آزمایشگاه بهویژه افرادی است که در بخش نمونهگیری فعالیت میکنند.
لانست چیست و چرا اهمیت دارد؟
لانست یک وسیله تیز و استریل است که برای سوراخکردن پوست و دسترسی به مویرگها طراحی شده است. این وسیله معمولاً در نمونهگیری از مناطق زیر به کار میرود:
- سرانگشت
- پاشنه پا در نوزادان
- لاله گوش (کمتر رایج)
اهمیت لانست از چند جهت قابل بررسی است:
- کمک به غربالگری سریع
تستهایی مانند قند خون، هموگلوبین، CRP سریع، گروه خون و نمونهگیری TSH نوزادان با لانست انجام میشود.
- کاهش نیاز به خون وریدی
در بسیاری از شرایط، خونگیری مویرگی بهجای نمونهگیری وریدی استفاده میشود که کمتهاجمیتر و سریعتر است.
- ایمنی بیمار
لانستهای یکبارمصرف احتمال انتقال عفونت را به شکل چشمگیری کاهش میدهند.
انواع لانست و کاربرد آنها
لانستها در طول زمان پیشرفت چشمگیری کردهاند. امروزه انواع مختلفی از این ابزار در آزمایشگاهها استفاده میشود:
الف) لانست کلاسیک تیغهای
این مدلها شامل یک تیغه یا سوزن ساده هستند که با دست باز یا بسته میشوند.
مزایا: ارزان بودن
معایب: ایمنی پایین هنگام استفاده و پس از استفاده
ب) لانست اتوماتیک
نوع پیشرفتهتر که با فشار دادن روی پوست، سوزن با سرعت بالا خارج و فوراً به داخل محفظه خود بازمیگردد.
مزایا:
- ایمنی بسیار بالا
- کاهش خطر سوزنزدگی
- درد کمتر
- ثابت بودن عمق سوراخ
ج) لانست مخصوص نوزادان (Heel Lancet)
دارای تیغه پهنتر و مناسب برای پاشنه پا میباشد. عمق سوراخ کنترلشده مانع از آسیب به بافتهای حساس نوزاد میشود.
د) لانستهای مخصوص بیماران دیابتی
در دستگاه گلوکومتر قرار گرفته و قابلیت تنظیم عمق فرو رفتن سوزن را دارند.
اصول استاندارد استفاده از لانست در آزمایشگاه
انتخاب محل مناسب:
- بالغین: سطح کناری انگشت سوم یا چهارم
- کودکان: سطح جانبی انگشت
- نوزادان: پاشنه پا (قسمت خارجی و داخلی، نه وسط پاشنه)س
اجتناب از نقاط زیر ضروری است:
- حلقه افزایش ضخامت پوست
- نواحی سرد یا زخمدار
- انگشت شست (بهدلیل خطر آسیب عصبی)
آمادهسازی قبل از خونگیری:
- گرمکردن محل (افزایش جریان خون)
- شستوشوی دستها
- استفاده از الکل ۷۰٪ و اجازه دادن تا خشک شود
- رعایت دستکش و اصول PPE
نحوه صحیح سوراخکردن:
سوراخ باید عمود بر خطوط پوستی باشد تا باز ماندن محل و خروج خون تسهیل شود. فشار دادن بیش از حد، باعث همولیز و رقیق شدن نمونه با لنف میشود. قطره اول خون باید پاک شود زیرا احتمال آلودگی با مایع بافتی دارد.
جمعآوری نمونه:
برای جلوگیری از خطا نباید از لوله سرد یا خشکنشده استفاده شود. لوله باید بهآرامی پر شود تا حباب نداشته باشد. برای تستهایی مثل گلوکز، نمونه باید سریع پردازش شود.
نکات ایمنی مهم هنگام استفاده از لانست
- پیشگیری از نیدلاستیک:
یکی از مهمترین مزایا و الزامات استفاده از لانستهای اتوماتیک، کاهش چشمگیر آسیبهای شغلی است. پرسنل آزمایشگاه باید از لانست مجدد استفاده نکنند، پس از خونگیری، لانست را روی میز رها نکنند و بلافاصله آن را در محفظه ایمن بیندازند.
- کنترل عفونت:
استفاده از هر نوع لانست بهصورت مشترک بهشدت ممنوع است. لانستهای قابل تنظیم باید فقط برای یک نفر استفاده شوند. آلودگی سطح لانستها با خون میتواند منبع بیماری باشد.
- جلوگیری از آلودگی متقاطع
برای جلوگیری از انتقال بیماری، پرسنل باید دستکش را بعد از هر بیمار تعویض کنند، سطح کار را ضدعفونی کنند و قطرات خون را سریع پاک کنند.
- ایمنی نوزادان
از سوراخکردن بیش از حد عمیق پاشنه باید اجتناب شود زیرا خطر آسیب به استخوان پاشنه وجود دارد و خونگیری نادرست ممکن است به کبودی و درد طولانیمدت منجر شود.
- ایمنی بیمارانی با اختلالات انعقادی
در این بیماران، فشار طولانیمدت پس از خونگیری ضروری است تا از خونریزی جلوگیری شود.
خطاهای رایج هنگام نمونهگیری با لانست
- فشار دادن بیش از حد انگشت: باعث ورود لنف و ایجاد خطای آزمایشگاهی میشود.
- استفاده از لانست غیر استریل: ریسک انتقال بیماری بسیار بالا میرود.
- استفاده از جای نامناسب: سوراخکردن نوک انگشت یا وسط پاشنه در نوزادان میتواند باعث درد شدید و آسیب عصبی شود.
- جمعآوری قطره بسیار کوچک: این کار احتمال رد نمونه، نمونههای لخته یا همولیز را افزایش میدهد.
- خشکنشدن الکل قبل از خونگیری: باعث سوزش، برداشته شدن لایه سطحی پوست و همولیز میشود.
دفع صحیح لانستها
لانستها باید در ظرفهای مقاوم، نشکن، غیرقابل نفوذ و دارای برچسب Biohazardدفع شوند. قرار دادن آنها در سطل زباله معمولی کاملاً ممنوع است.
نقش لانست در آزمایشهای مهم
- اندازهگیری قند خون (FBS و Postprandial): پایه اصلی پایش بیماران دیابتی.
- تستهای گازهای خونی مویرگی و بیلیروبین نوزاد: مخصوص نوزادان و حساس به تکنیک خونگیری.
- CBC مویرگی: در برخی مراکز برای غربالگری سریع از خونگیری لانستی استفاده میشود.
- غربالگری بیماریهای مادرزادی مانند PKU،TSH نوزادان، فنیلکتونوری، کمکاری مادرزادی تیروئید که در روزهای اول زندگی انجام میشود.
نتیجهگیری
لانست با وجود ظاهر کوچک و ساده خود، یکی از مهمترین ابزارهای علوم آزمایشگاهی و پزشکی است. استفاده صحیح و ایمن از این وسیله نهتنها کیفیت نمونه و دقت نتایج آزمایشگاهی را بهبود میبخشد، بلکه از نظر کنترل عفونت و ایمنی شغلی اهمیت اساسی دارد. رعایت اصول استاندارد، شناخت انواع لانست، توجه به محل مناسب نمونهگیری، پیشگیری از نیدلاستیک و دفع صحیح در ظرفهای ایمن از عوامل کلیدی در ارتقای کیفیت خدمات آزمایشگاهی هستند. از آنجا که بخش زیادی از تستهای تشخیصی در بالین بیمار یا در غربالگری نوزادان بهصورت مویرگی انجام میشود، مهارت پرسنل در استفاده درست از لانست میتواند در تشخیص زودهنگام بیماریها و کاهش خطاهای آزمایشگاهی نقش بسیار مهمی ایفا کند.
منابع
Capillary blood sampling: a review of best practices
Phlebotomy Essentials
WHO Guidelines on Drawing Blood. World Health Organization
Safety-engineered lancets and needlestick prevention
Capillary Blood Collection in Clinical Testing
Sources of pre-analytical error in capillary blood testing