وبلاگ
ساخت خون کنترل در هماتولوژی، راهنمای عملی
مقدمه
تستهای آزمایشگاهی هماتولوژی مانند CBC (شمارش کامل سلولهای خونی) اساس تشخیص بسیاری از بیماریها از کمخونی و عفونت گرفته تا بدخیمیهای خونی محسوب میشوند. دقت و صحت این تستها بهطور مستقیم به عملکرد دستگاه سلکانتر و رعایت اصول استاندارد کنترل کیفیت در آزمایشگاه وابسته است. یکی از مهمترین ابزارهای تضمین کیفیت، استفاده از خون کنترل هماتولوژی است؛ مادهای پایدار و استاندارد که با استفاده از آن میتوان صحت عملکرد شمارنده سلولی را پایش و کالیبره کرد.
خون کنترل برخلاف خون تازه انسان، باید دارای پایداری طولانیتر، یکنواختی، ایمنی بالا و قابلیت استفاده در شرایط محیطی متنوع باشد. شرکتهای سازنده معمولاً فرمولهای پیچیدهای برای تولید انواع کنترلهای هماتولوژی دارند، اما آشنایی با اصول ساخت، ترکیبات، روشهای تثبیت سلولی و استانداردهای کیفیت برای دانشجویان علوم آزمایشگاهی، تکنسینها و پژوهشگران بسیار ضروری است.
تعریف خون کنترل و نقش آن در هماتولوژی
خون کنترل (Hematology Control Material) نوعی ماده مرجع است که برای بررسی دقت و کارایی دستگاه سل کانتر در پارامترهای مختلف CBC استفاده میشود؛ از جمله:
- شمارشRBC
- مقادیرHGB و HCT
- مقادیرMCV، MCH، MCHC
- شمارشWBC و فرمول شمارشی
- شمارشPLT
- مقدار RDW
خون کنترل باید رفتاری مشابه خون واقعی در دستگاه داشته باشد تا خروجی تستها واقعی و قابل اعتماد باشد.
کاربردهای خون کنترل
- پایش روزانه کیفیت دستگاه
- ارزیابی خطاهای سیستماتیک
- بررسی پایداری دستگاه پس از سرویس
- مقایسه بین دستگاهی
- تایید اعتبار نتایج قبل از گزارشدهی
ویژگیهای یک خون کنترل استاندارد
یک خون کنترل خوب باید:
- پایدار باشد (معمولاً ۳۰–۶۰ روز در ۲–۸°C)
- غیرعفونی و بدون ریسک انتقال بیماری
- دارای رفتار نوری و هیدرولیکی مشابه خون واقعی
- دارای RBC و WBC پایدار و قابل شمارش
- Platelet-like fragments در آن با پایداری بالا ساخته شده باشد
- از نظر حجم، رنگ، ویسکوزیته و ترکیب الکترولیتی مشابه خون انسانی باشد
ترکیبات اصلی خون کنترل
- سلولهای گلبول قرمز (RBC-like components)
معمولاً از RBC حیوانی (اغلب گاو یا گوسفند) استفاده میشود که:
- با گلوتارآلدهید یا عوامل کراسلینککننده پایدار شدهاند
- تغییر شکل داده میشوند تا MCV دلخواه ایجاد شود
- با مواد رنگپذیر جهت شناسایی هموگلوبین ترکیب میشوند
- سلولهای گلبول سفید (WBC-like components)
WBC انسانی بهسرعت تخریب میشوند، بنابراین معمولاً از موارد زیر استفاده میشود:
- سلولهای کلیه حیوانی
- ذرات مصنوعی هستهدار (synthetic nuclei-like beads)
- سلولهای تثبیتشده با فرمالدهید
- ذرات پلیاستایرن با پوشش پروتئینی
- پلاکتها (PLT-like particles)
چون پلاکتها ناپایدارترین جزء خوناند، از موارد زیر استفاده میشود:
- میکروسلولهای تثبیتشده
- ذرات لاتکس ۲–۳ میکرون
- فریز-ذوب کنترلشده پلاکت حیوانی
- محلول تعلیق (Suspending Medium)
ویژگیها:
- بافر ایزوتون برای حجم ثابت سلولی
- حاوی مواد ضد باکتری (مانند سدیم آزید)
- حاوی مواد مغذی یا پایدارکننده پروتئین
- حاوی رنگها و سورفکتانتهای سازگار با دستگاه
فرآیند ساخت خون کنترل
- جمعآوری سلولها
خون حیوانات یا سلولهای مصنوعی تحت شرایط استریل جمعآوری میشوند. سلولها سپس شستشو داده شده و در بافر مناسب قرار میگیرند.
- تثبیت سلولی (Fixation)
هدف: جلوگیری از تخریب سلولها است. مواد رایج شامل:
- گلوتارآلدهید (پایداری بالا، تغییرات مورفولوژیک کنترلشده)
- فرمالدهید
- پارافرمالدهید
- عوامل cross-link مانند EDC
تثبیت سلولها مقاومت آنها را در برابر لیز، فشار، اسمولاریته و جریان هیدرولیک دستگاه افزایش میدهد.
- تنظیم اندازه سلولها
MCV باید مطابق سطح Low، Normal و High باشد.
این کار با هیپرتون یا هیپوتون کردن RBC، حرارتدهی و استفاده از سورفکتانتها انجام میشود.
- رنگدهی و هستهدارسازی WBC-like particles
برای شبیهسازی نوردهی، ذرات WBC با رنگهای ساده مثل آبی متیلن، رنگهای فلورسنت و رنگهای هستهای آغشته میشوند.
- تعلیق در محیط نهایی
در نهایت تمام اجزا در محلول معلقکننده ایزوتون قرار میگیرند.
کیفیتسنجی خون کنترل
- بررسی یکنواختی (Homogeneity)
چندین نمونه از یک بچ باید تست شوند تا انسجام بین آنها ثابت شود.
- بررسی پایداری
پایداری زمانی ۳۰ تا ۹۰ روز مهم است. پارامترهایی مثل شمارش RBC ، HGB و PLT باید طی زمان پایدار بمانند.
- بررسی دقت بین دستگاهی
کنترلها باید در سل کانترهای مختلف (Sysmex، Mindray، Nihon Kohden) رفتار مشابه نشان دهند.
- تستهای آلودگی و استریل بودن
نباید رشد باکتری یا قارچ مشاهده شود.
دستهبندی کنترلها در هماتولوژی
- کنترلهای سه سطحی (Low – Normal – High)
برای پایش تمام محدودههای فیزیولوژیک.
- کنترلهای اختصاصی WBC Differential
دارای ذراتی با اندازه و رفتار متفاوت جهت تقسیمبندی نوتروفیل، لنفوسیت، مونوسیت و …
- کنترلهای رتیکولوسیت
حاوی ذرات RNA–positive که رفتار رتیکولوسیتی دارند.
- کنترلهای ESR
دارای سلولها و ویسکوزیته تنظیمشده مطابق خون.
مشکلات رایج در خون کنترل و راهحلها
یکی از شایعترین مشکلاتی که هنگام استفاده از خون کنترل در دستگاههای سلکانتر مشاهده میشود، افت شمارش گلبولهای سفید است. این مسئله معمولاً به دلیل تخریب تدریجی سلولهای سفید یا ناکافی بودن فرآیند تثبیت سلولی رخ میدهد. برای رفع این مشکل، استفاده از تثبیتکنندههای قویتر و همچنین اطمینان از نگهداری کنترل در دمای مناسب توصیه میشود.
مشکل بعدی، کاهش تعداد پلاکتها در خون کنترل است. پلاکتها به دلیل اندازه کوچک و ساختار حساسشان، تمایل زیادی به تجمع یا تخریب دارند. برای جلوگیری از این اتفاق، معمولاً از ذرات مصنوعی میکروسکوپی (microbeads) به عنوان جایگزین پلاکت استفاده میشود که پایداری بسیار بالاتری نسبت به پلاکتهای طبیعی دارند.
در برخی موارد نیز شاهد تغییر در حجم متوسط گلبول قرمز (MCV) هستیم. این تغییر اغلب ناشی از نوسانات اسمولاریته محیط تعلیق یا تغییرات تدریجی در شکل و اندازه سلولهاست. برای جلوگیری از این اتفاق، استفاده از محلولهای ایزوتون با بافر پایدار ضروری است تا سلولها در طول دوره اعتبار کنترل، دچار تورم یا کوچکشدگی نشوند.
یکی دیگر از مشکلات مهم، آلودگی میکروبی خون کنترل است. چون این مواد معمولاً طی هفتهها یا ماهها نگهداری میشوند، کوچکترین آلودگی میتواند ساختار سلولی را تخریب کرده و نتایج دستگاه را دچار خطا کند. بنابراین استفاده از فرآیندهای استریلسازی مناسب، فیلتر میکروبی، و افزودن نگهدارندههایی مانند سدیم آزید بسیار اهمیت دارد.
در مجموع، مشکلات خون کنترل معمولاً به چهار دسته اصلی شامل تخریب WBC، کاهش پلاکتها، تغییر MCV و آلودگی تقسیم میشوند. با انتخاب تثبیتکننده مناسب، استفاده از ذرات مصنوعی پایدار، بهبود کیفیت محیط و رعایت استانداردهای استریلسازی میتوان این چالشها را به حداقل رساند و اطمینان بیشتری از عملکرد دستگاههای هماتولوژی به دست آورد.
نگهداری و شرایط حملونقل
- دمای ۲–۸°C
- عدم فریز شدن
- تکان ندادن شدید
- جلوگیری از قرارگیری در نور مستقیم
نتیجهگیری
خون کنترل یکی از پایههای اساسی کنترل کیفیت در آزمایشگاههای هماتولوژی است و بدون آن عملکرد دستگاه سل کانتر قابل اعتماد نخواهد بود. ساخت یک خون کنترل استاندارد نیازمند آشنایی دقیق با سلولهای خونی، روشهای تثبیت سلولی و شرایط نگهداری است. یک خون کنترل خوب باید رفتار کاملاً مشابه خون واقعی در دستگاه داشته باشد، در برابر تنشهای اسموتیک و مکانیکی مقاوم باشد و در طول هفتهها یا ماهها پایداری خود را حفظ کند.
منابع
Quality counts: new parameters in blood cell counting
Laboratory diagnosis of anemia
Stability of hematology control materials
Analytical Quality in Hematology Testing
Artificial cell models for automated hematology
Platelet-like particles for hematology analyzers
Performance of hematology controls in 5-part differential systems